این راهنمای عمومی با منابع رسمی لینکشده بازبینی شده و جای متن دارای حق نشر استاندارد یا نظر حقوقی/مقرراتی را نمیگیرد. روش پژوهش، بازبینی و اصلاح محتوا

- ۱نوع آزمون و نمونه
- ۲دامنه استاندارد
- ۳الزامات فنی و بالینی
- ۴مسیر اعتباربخشی
این مسیر، خلاصه تحریریه است؛ جزئیات و استثناها در متن مقاله توضیح داده شدهاند.
هر دو از صلاحیت میگویند؛ پس تفاوت چیست؟
ISO/IEC 17025 و ISO 15189 هر دو برای ارزیابی صلاحیت آزمایشگاه نوشته شدهاند، اما مسیرشان متفاوت است. ISO/IEC 17025:2017 الزامات عمومی صلاحیت، بیطرفی و عملکرد سازگار آزمایشگاههای آزمون و کالیبراسیون است؛ ISO 15189:2022 اما ویژه آزمایشگاههای پزشکی است که با نمونه انسانی و تصمیم بالینی سروکار دارند و به همین دلیل علاوه بر صلاحیت فنی، بر فرایندهای پیشآزمون، تفسیر نتیجه و ارتباط با بیمار تأکید میکند.
ISO/IEC 17025 برای چه آزمایشگاهی است؟
اگر آزمایشگاه شما کالیبراسیون ابزار انجام میدهد، مواد را آزمون میکند، محیطزیست یا مواد غذایی یا فرآورده صنعتی را آزمایش میکند، مسیر شما ISO/IEC 17025 است. این استاندارد بر روشهای معتبر یا اعتبارسنجیشده، ردیابی اندازهگیری، عدم قطعیت، کنترل کیفیت نتایج و بیطرفی تمرکز دارد و مبنای اصلی اعتباربخشی آزمایشگاههای آزمون و کالیبراسیون در سطح ملی و بینالمللی است.
دامنه، استاندارد هدف و وضعیت فعلی را بفرستید تا مسیر واقعی را روشن کنیم؛ بدون وعده صدور.
درخواست ارزیابی اولیهISO 15189 برای چه آزمایشگاهی است؟
اگر نمونه انسانی میگیرید و نتیجه شما در تشخیص یا درمان بیمار به کار میرود، استاندارد شما ISO 15189 است. ویرایش ۲۰۲۲ علاوه بر آزمایشگاه تشخیص طبی، آزمون در محل بیمار (POCT) را نیز در بر گرفته و ساختارش با ISO/IEC 17025:2017 همراستا شده است. الزاماتی مانند صلاحیت بالینی کارکنان، مدیریت نمونه، گزارش نتیجه و ارتباط با درخواستدهنده پزشک، از تفاوتهای کلیدی آن است.
تفاوتهایی که در پیادهسازی حس میشود
در ISO 15189 چرخه پیشآزمون (درخواست، نمونهگیری، حمل)، آزمون و پسآزمون (تأیید، گزارش، مشاوره) با دید ریسک بیمار مدیریت میشود؛ در ISO/IEC 17025 تمرکز بر سازگاری فنی و بیطرفی نتیجه است. هر دو بر مدیریت ریسک و بهبود تأکید دارند، اما معیار اثرگذاری نتیجه در آزمایشگاه پزشکی، پیامد بالینی است نه فقط انطباق روش.
کدام را انتخاب کنیم؟
سه پرسش تصمیم را روشن میکند: نمونه از انسان است یا خیر؟ نتیجه در تصمیم پزشکی به کار میرود یا در کنترل محصول/کالیبراسیون؟ مرجع اعتباربخشی شما کدام استاندارد را در دامنه پذیرش دارد؟ اگر هر دو فعالیت را دارید (مثلاً آزمایشگاه بیمارستانی با واحد کالیبراسیون)، ممکن است دو دامنه جدا یا یک سیستم یکپارچه با دو مسیر ارزیابی لازم باشد.
رابطه با اعتباربخشی و ISO 9001
هر دو استاندارد مبنای اعتباربخشیاند، نه گواهینامه مدیریتی معمول. مسیر عملی این است: ساختار سیستم را بر پایه استاندارد انتخابی بسازید، روشها و شواهد فنی را منسجم کنید و سپس برای ارزیابی اعتباربخشی اقدام کنید. داشتن ISO 9001 میتواند بخشهایی از مدیریت سیستم را پوشش دهد، اما الزامات فنی آزمایشگاهی را جایگزین نمیکند.
اشتباههای رایج در انتخاب
- انتخاب استاندارد بر اساس توصیه فروشنده مشاوره بدون بررسی نوع نمونه.
- شروع اعتباربخشی بدون مشخص کردن دقیق دامنه آزمونها با مرجع اعتباربخشی.
- کپی روشهای آزمایشگاه دیگر بدون اعتبارسنجی در شرایط خود.
- نادیده گرفتن POCT در آزمایشگاههای پزشکی که آزمون کنار تخت دارند.
انتخاب استاندارد: پنج پرسش تعیینکننده
بیشتر آزمایشگاهها این تصمیم را بر پایه شنیدهها میگیرند. پنج پرسش، تصمیم را روشن میکند:
۱. نمونه چیست؟ نمونه انسانی برای تشخیص یا درمان۱۵۱۸۹. نمونه غیرانسانی (آب، خاک، غذا، مواد، تجهیز)۱۷۰۲۵. نمونه انسانی برای پژوهشمعمولاً ۱۷۰۲۵، مگر آنکه خروجی بالینی داشته باشد.
۲. مشتری کیست؟ بیمار، پزشک، بیمارستان، بیمه۱۵۱۸۹. صنعت، مقررهگذار، تولیدکننده۱۷۰۲۵.
۳. چه چیزی را باید اثبات کنید؟ صلاحیت فنی نتیجه آزمون (۱۷۰۲۵) یا کیفیت کامل چرخه بالینی از نمونهگیری تا گزارش به بیمار (۱۵۱۸۹)؟
۴. چه کسی اعتباردهی میکند؟ در ایران، مرکز ملی تأیید صلاحیت آزمایشگاههای بالینی و آزمایشگاههای آزمون، مسیرهای متفاوتی دارند. بررسی کنید مسیر شما کدام است و الزامات آن چیست.
۵. چه کسی الزام کرده؟ اگر مشتری یا مقرره ۱۵۱۸۹ خواسته، بحث تمام است. اگر نه، بررسی کنید آیا ۱۷۰۲۵ پاسخ کافی است.
الزامات خاص ۱۵۱۸۹: پنج جایی که کار میبرد
اگر از ۱۷۰۲۵ به ۱۵۱۸۹ میروید، این پنج حوزه بیشترین کار را دارند:
۱. مشاوره و تفسیر. ۱۵۱۸۹ میخواهد که آزمایشگاه مشاوره تخصصی ارائه دهد: انتخاب آزمون، تفسیر نتیجه، محدودیتها. آزمایشگاه باید فرد صالح برای مشاوره داشته باشد و این را مستند کند.
۲. گزارش نتیجه. گزارش بالینی باید شامل اطلاعات مرجع، مقادیر مرجع، تفسیر در صورت لزوم، و محدودیتها باشد. گزارش نباید فقط عدد باشد.
۳. نمونهگیری و جابهجایی نمونه. در ۱۵۱۸۹، نمونهگیری و نگهداری، بخشی از چرخه بالینی است و الزامات بیشتری دارد (شرایط، زمان، برچسب، سوابق).
۴. کنترل کیفیت. کنترل کیفیت داخلی و پایش عملکرد با برنامه ارزیابی خارجی مناسب مهم است. اگر برنامه مناسب موجود نباشد، روش جایگزین باید توجیه و اثربخشی آن اثبات شود؛ سیاست مرجع اعتباربخشی را نیز بررسی کنید.
۵. مدیریت اطلاعات. سیستم اطلاعات آزمایشگاه (LIS) باید کنترلهای مناسب برای یکپارچگی و محرمانگی داده و پیگیری تغییرات داشته باشد؛ هیچ سیستمی تضمین مطلق نمیدهد. دسترسی به سوابق بیمار، محافظتشده.
نکته عملی: بیشترین شکاف در گذار، حوزه ۱ و ۲ است. آزمایشگاههای فنی، عادت دارند نتیجه بدهند؛ آزمایشگاه بالینی باید مشاوره و تفسیر هم بدهد.
آزمون مهارت و اعتباردهی: تفاوت مسیر
یکی از تفاوتهای عملی که در تصمیم اثر دارد، مسیر اعتباردهی است. برای آزمایشگاه آزمون، مهارتآزمایی و دیگر مقایسههای بینآزمایشگاهی طبق برنامه و سیاست مرجع اعتباربخشی ابزار مهم پایشاند. برای آزمایشگاه پزشکی، EQA مناسب در صورت وجود به کار میرود؛ در نبود برنامه مناسب باید روش جایگزین توجیه و اثربخشی آن اثبات شود.
در ایران، برای آزمایشگاههای بالینی، مسیر اعتباردهی اختصاصی وجود دارد و برای آزمایشگاههای آزمون، مسیر جداگانه در مرکز ملی تأیید صلاحیت. پیش از هر تصمیم، این را روشن کنید: رشته آزمون شما در کدام مسیر قرار میگیرد و الزامات آن مسیر چیست. یک تماس با نهاد اعتباردهی، چند ماه کار اشتباه را صرفهجویی میکند.
نکات عملی برای آزمایشگاه ایرانی
سه مسئله که تجربه نشان داده در محیط ایران پرتکرار است:
۱. کالیبراسیون و ردیابی مترولوژیکی. مسیر ترجیحی میتواند مؤسسه ملی اندازهگیری یا آزمایشگاه کالیبراسیون اعتباربخشیشده در دامنه مرتبط باشد؛ صرف عضویت نهاد اعتباربخشی کافی نیست. در شرایط محدود و طبق سیاست نهاد اعتباربخشی، مسیرهای جایگزین با اثبات صلاحیت و ردیابی ممکناند. گواهی و عدم قطعیت و دامنه خدمت را بررسی کنید؛ برگه سرویس بهتنهایی اثبات ردیابی نیست.
۲. دستورالعملهای کاری خوانا در کنار دستگاه. اگر روش اجرایی دهصفحهای باشد و کارشناس در عمل از خلاصه دستنویس خودش استفاده کند، ممیز همان نسخه کنار دستگاه را میسنجد. روش کاری را کوتاه، تصویری و منطبق با اجرای واقعی بنویسید.
۳. تجهیزات قدیمی یا بازسازیشده. سن دستگاه بهخودیخود عدم انطباق نیست؛ آنچه تعیینکننده است اثبات پایداری عملکرد، تکرارپذیری، و لحاظکردن سهم واقعی آن در بودجه عدم قطعیت (در ۱۷۰۲۵) یا کنترل کیفیت روزانه و مهارتآزمایی (در ۱۵۱۸۹) است.
منابع اصلی
صفحههای مرتبط: ISO/IEC 17025:2017 ISO 15189:2022
برای بررسی کاربرد این موضوع در سازمان خود، دامنه و هدف پروژه را در فرم ارزیابی اولیه توضیح دهید.
درخواست ارزیابی

