این راهنمای عمومی با منابع رسمی لینکشده بازبینی شده و جای متن دارای حق نشر استاندارد یا نظر حقوقی/مقرراتی را نمیگیرد. روش پژوهش، بازبینی و اصلاح محتوا

- ۱تعریف محصول
- ۲همگنی و پایایی
- ۳تعیین مقدار
- ۴بیانیه و صحت
این مسیر، خلاصه تحریریه است؛ جزئیات و استثناها در متن مقاله توضیح داده شدهاند.
ISO 17034 چه کسی را مخاطب دارد؟
این سند در نوامبر ۲۰۱۶ منتشر شد و جایگزین ISO Guide 34:2009 شد. الزامات صلاحیت تولیدکنندگان مواد مرجع را تعیین میکند. برخلاف ISO/IEC 17025 که درباره آزمایشگاههای آزمون و کالیبراسیون است، این سند درباره سازمانی است که ماده مرجع تولید و بیانیه آن را صادر میکند.
سازمانی که ISO 17034 را پیاده میکند، معمولاً میخواهد از نهاد اعتباربخشی اعتبارنامه بگیرد تا مشتریان به ماده مرجع یا ماده مرجع گواهیشده اعتماد کنند. مصرفکنندگان مواد مرجع نیز باید متناسب با فعالیت و الزامات خود صلاحیت و تناسب ماده را بررسی کنند؛ ISO/IEC 17025 یکی از استانداردهای مرتبط برای آزمایشگاههای آزمون و کالیبراسیون است.
همگنی و پایایی؛ دو ستون بیقید و شرط
سند بر همگنی درونبطری و بینبطریها و پایایی (پایداری در زمان) تأکید دارد. ماده مرجعی که همگن یا پایدار نباشد، مقدار مشخصهاش قابل اتکا نیست. تولیدکننده باید روش و طرح ارزیابی متناسب با ماده و کاربرد را انتخاب و توجیه کند؛ ISO 33405 نمونه رویکردهای فنی ارائه میدهد، نه یک تعداد نمونه ثابت برای همه مواد.
عملاً این یعنی: پیش از فروش، باید بدانید ماده در دمای مختلف و در بازه عمر مفید چه رفتاری دارد. در سازمانی که محصول را توزیع میکند، شرایط حمل و نگهداری مشتری هم بخشی از ریسک است. اگر اینها را مستند نکنید، بیانیه ماده مرجع بر فرضهای اثباتنشده استوار است.
دامنه، استاندارد هدف و وضعیت فعلی را بفرستید تا مسیر واقعی را روشن کنیم؛ بدون وعده صدور.
درخواست ارزیابی اولیهتعیین مقدار؛ روش و عدم قطعیت
سند بر تعیین مقدار مشخصه با روش مناسب تأکید دارد: ممکن است از چند روش مستقل، مقایسه بینآزمایشگاهی یا روش وزنسنجی استفاده شود. برای مقدار گواهیشده CRM، عدم قطعیت باید ارزیابی و مؤلفههای مرتبط، از جمله همگنی و پایداری، متناسب با شرایط لحاظ شود. ارائه عدم قطعیت برای همه مقادیر مواد مرجع غیرگواهیشده یکسان نیست.
این تفاوت مهم است: عدم قطعیت بیانیه ماده مرجع با عدم قطعیت اندازهگیری مشتری یکی نیست. کاربر باید در صورت ارتباط، سهم عدم قطعیت مقدار گواهیشده را متناسب با روش و کاربرد در بودجه عدم قطعیت خود در نظر بگیرد؛ ردیابی مترولوژیکی و ارزیابی عدم قطعیت مفاهیم مرتبط اما متمایزند.
بیانیه و اطلاعات پشتیبان
برای CRM گواهی ماده مرجع شامل اطلاعات لازم، از جمله مقدار گواهیشده، عدم قطعیت و ردیابی مترولوژیکی است؛ برای RM غیرگواهیشده برگه اطلاعات محصول متناسب ارائه میشود. شرایط استفاده، نگهداری و محدودیتها باید روشن باشند. سند بر دقت این اطلاعات تأکید دارد. بیانیه مبهم، مشتری را به استفاده نادرست سوق میدهد.
سند پشتیبان شامل گزارشهای آزمون، دادههای همگنی و پایایی، تحلیل آماری و مدارک تولید است. مشتری معمولاً اینها را نمیبیند، اما نهاد اعتباربخش و مشتری حرفهای میبیند. سیستم خوب معمولاً همه چیز را قابل بازیابی نگه میدارد، نه فقط فایل نهایی.
مسیر اعتباربخشی و واقعیتهای آن
مسیر: پیادهسازی سیستم کیفی بر اساس ISO 17034، تدوین رویههای فنی، انجام مطالعه همگنی و پایایی، تعیین مقدار مشخصه، صدور بیانیه، اجرای ممیزی داخلی و بازنگری مدیریت، درخواست اعتباربخشی. ارزیابی نهاد اعتباربخش معمولاً شامل بررسی پروندهها و مشاهده میدانی فرایند تولید است.
در پروژههای مشاوره، بزرگترین ریسک معمولاً نداشتن داده کافی همگنی و پایایی برای محصولات عرضهشده است. این دادهها را باید در زمان تولید ثبت کنید، نه در زمان ممیزی. اگر تولید قبلی بدون اینها انجام شده، ممکن است نیاز به بازتولید یا مطالعه پسرو داشته باشید.
چرا این سند مهم است؟
مواد مرجع در بسیاری از آزمونهای کیفیت مواد غذایی، دارویی، محیطزیستی و صنعتی استفاده میشوند. انتخاب ماده مناسب با اطلاعات کافی میتواند از مقایسهپذیری و اعتماد به نتایج پشتیبانی کند، اما بهتنهایی پذیرش بینالمللی را تضمین نمیکند. برای کاربردهایی که ردیابی لازم است، تناسب CRM، صلاحیت تولیدکننده و شواهد ردیابی باید بررسی شود.
گذار از مصرفکننده به تولیدکننده نیازمند بررسی تقاضا، توان فنی، هزینه و الزامات اعتباربخشی در دامنه مشخص است.
تولیدکننده مواد مرجع: چه چیزی را باید اثبات کنید
ISO 17034:2016 برای تولیدکنندگان مواد مرجع (RM) و مواد مرجع گواهیشده (CRM) است. این استاندارد صلاحیت تولیدکننده و مناسببودن همگنی، پایداری و مشخصههای ماده را پوشش میدهد. برای مقدار گواهیشده CRM، عدم قطعیت و ردیابی مترولوژیکی باید مشخص شوند؛ این الزام را نباید به همه مواد غیرگواهیشده تعمیم داد.
سه رکن اصلی که ممیز دنبال میکند:
۱. همگنی. آیا تفاوت میان واحدها و درون واحد، متناسب با استفاده موردنظر قابل قبول است؟ طرح نمونهبرداری و ارزیابی باید با ماده و کاربرد متناسب و توجیهشده باشد.
۲. پایداری. آیا ویژگی تحت شرایط مشخص نگهداری و حمل در محدوده قابل قبول باقی میماند؟ پایداری و ریسک شرایط کوتاهمدت و بلندمدت متناسب با ماده و کاربرد ارزیابی میشود.
۳. تخصیص مقدار. آیا مقدار یا مشخصه با روش مناسب تعیین شده و، برای مقدار گواهیشده، عدم قطعیت و ردیابی آن درست ارزیابی شده است؟ میتوان از روشهای متعدد، مطالعه بینآزمایشگاهی یا روش اولیه استاندارد استفاده کرد.
مواد مرجع گواهیشده در برابر مواد مرجع: تفاوت عملی
هر CRM یک RM است، اما برعکسش درست نیست. تفاوت در سطح اسناد است: CRM باید گواهی داشته باشد که مقدار، عدم قطعیت و روش تخصیص در آن مشخص است و به مرجع قابل ردیابی متصل است. RM میتواند مادهای با مقدار تقریبی یا ویژگی کیفی باشد، بدون گواهی رسمی.
از نظر کاربر (آزمایشگاه مصرفکننده)، تفاوت عملی:
- CRM برای کالیبراسیون روش و ارزیابی صحت، در جایی که ردیابی اندازهگیری لازم است
- RM برای کنترل کیفیت داخلی، آموزش، یا کارهای مقدماتی
نکتهای که در ایران اهمیت دارد: آزمایشگاهی که برای کنترل کیفیت خود از CRM استفاده میکند، باید بتواند گواهی و ردیابی آن را نشان دهد. اگر تولیدکننده CRM فاقد اعتباردهی است، آزمایشگاه باید تصمیم بگیرد که آیا آن ماده را برای مصارف حساس استفاده کند یا نه. تصمیم را مستند کنید — این نکته در ممیزی ۱۷۰۲۵ هم دیده میشود.
مسیر عملی برای شروع تولید
اگر قصد دارید برای اولین بار مواد مرجع تولید کنید، ترتیب کار اهمیت دارد:
گام ۱: یک ماده با بازار مشخص انتخاب کنید (ویژگی هدف، ماتریس مشابه نمونه واقعی و آزمایشگاههای مصرفکننده مشخص باشد).
گام ۲: طرح مطالعه همگنی و پایداری را قبل از تولید بنویسید — نه بعد از تولید. اگر این را بعد بنویسید، دادهها ممکن است کافی نباشند.
گام ۳: روش تعیین مشخصه را انتخاب کنید و برای مقدار گواهیشده، عدم قطعیت و ردیابی را ارزیابی کنید. در این مرحله، استفاده از استاندارد ISO 33405:2024 (که در مه ۲۰۲۴ جایگزین ISO Guide 35:2017 باطلشده شد) توصیه میشود.
گام ۴: برای CRM گواهی و برای RM غیرگواهیشده برگه اطلاعات مناسب تهیه کنید؛ شرایط استفاده و نگهداری را روشن کنید.
گام ۵: پیش از درخواست اعتباردهی، ممیزی داخلی بر پایه ۱۷۰۳۴ داشته باشید. تجربه نشان میدهد بیشترین موارد، در مطالعه همگنی و پایداری و در محاسبه عدم قطعیت پیدا میشوند.
منابع اصلی
صفحههای مرتبط: ISO/IEC 17025:2017 ISO 26000:2010 ISO 17034:2016
برای بررسی کاربرد این موضوع در سازمان خود، دامنه و هدف پروژه را در فرم ارزیابی اولیه توضیح دهید.
درخواست ارزیابی

